Thông tin về cây Bồ công anh

Bồ công anh, còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như mũi mác, rau diếp dại, rau bồ cóc, rau bao, rau mét, phắc bao, lin hán (theo tiếng Tày) hay lằy mắy kìm (tiếng Dao), có tên khoa học là Lactuca indica L., thuộc họ Cúc (Asteraceae).

Đây là loài cây thân thảo, thân thẳng, nhẵn, ít phân cành, chiều cao trung bình từ 0,6 đến 1,0 m, có khi lên tới 2 m. Lá mọc so le, phần lá dưới thuôn dài, xẻ thùy không đều, có răng cưa ở mép; lá phía trên thường nhỏ hơn, hẹp và gần như nguyên. Cụm hoa mọc thành chùy dài 20–40 cm ở thân và kẽ lá, hoa có màu vàng hoặc vàng nhạt, nở rộ vào tháng 6–7. Quả bế xuất hiện vào tháng 8–9, có hạt màu đen, mang mào lông trắng nhạt giúp phát tán theo gió.

Trong y học cổ truyền, bồ công anh là vị thuốc quý có tính mát, vị hơi đắng, có công dụng thanh nhiệt, giải độc, tiêu viêm. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là thân và lá phơi khô. Cây thường được sử dụng để hỗ trợ điều trị các chứng sưng vú, áp xe, tràng nhạc, mụn nhọt, viêm tuyến vú, tắc tia sữa, viêm tiết niệu, đau dạ dày do nhiệt. Ngoài ra, bồ công anh còn có thể giã tươi đắp ngoài da để làm dịu các vết sưng viêm, mưng mủ hiệu quả. Liều dùng thông thường từ 8 – 30g mỗi ngày dưới dạng thuốc sắc.

Xem thêm: Bà mẹ bỉm sửa rỉ tai về loài thảo dược kì diệu – Bồ công anh

Kỹ thuật trồng trọt

Chọn vùng trồng

Bồ công anh là loại cây dễ thích nghi, có thể sinh trưởng tốt trên nhiều loại đất như đất thịt, đất thịt nhẹ, đất cát pha, đất phù sa ven sông hoặc đất nương rẫy. Tuy nhiên, để cây phát triển tối ưu, nên chọn vùng đất có độ pH từ 6,6 đến 7,5, tầng đất canh tác tơi xốp, giàu mùn và thoát nước tốt. Đặc biệt, khu vực trồng nên có độ cao không vượt quá 1.500m so với mực nước biển để đảm bảo điều kiện khí hậu lý tưởng cho cây sinh trưởng.

Giống và kỹ thuật làm giống

Cây bồ công anh chủ yếu được nhân giống bằng hạt nhờ hệ số nhân giống cao, dễ thực hiện và phù hợp với điều kiện canh tác của người dân.

Kỹ thuật làm giống

Hạt giống thường được thu hoạch vào tháng 8–9 khi quả đã chín. Sau khi thu hái, đem phơi khô, sàng sẩy kỹ để loại bỏ tạp chất, chỉ giữ lại hạt chắc khỏe. Hạt giống cần được bảo quản trong túi nilon kín, nơi khô ráo, với độ ẩm không vượt quá 7%. Nếu được bảo quản đúng cách, tỷ lệ nảy mầm có thể đạt tới 80–90%.

Bồ công anh có khả năng nảy mầm nhanh, thường được gieo trực tiếp xuống ruộng. Tuy nhiên, trong trường hợp lượng giống hạn chế, nên gieo ươm trong vườn trước khi đem ra trồng để tiết kiệm giống. Thời gian ươm từ khi hạt nảy mầm đến khi có thể trồng là khoảng 20–25 ngày.

Tiêu chuẩn cây giống bồ công anh: Cây con khỏe mạnh, không nhiễm sâu bệnh, cao khoảng 10–15cm và có từ 4–6 lá thật là đủ điều kiện để đem trồng ra ruộng.

Thời vụ trồng

Tùy theo vùng miền, thời vụ gieo trồng cây bồ công anh có sự khác biệt để phù hợp với điều kiện thời tiết và độ ẩm:

• Ở miền Bắc, cây thường được gieo trồng vào mùa xuân, từ tháng 3 đến tháng 4.
• Ở miền Nam, thời điểm thích hợp là vào mùa mưa, khoảng từ tháng 4 đến tháng 5.

Kỹ thuật làm đất

Để cây bồ công anh phát triển tốt, đất trồng cần được chuẩn bị kỹ lưỡng. Trước tiên, tiến hành cày sâu từ 20 – 25 cm, sau đó phơi ải, bừa kỹ, làm nhỏ đất và loại bỏ toàn bộ cỏ dại. Tiếp theo, chia luống với chiều rộng khoảng 1,0 – 1,2 m, sau đó bón toàn bộ lượng phân lót đã chuẩn bị.

Luống trồng nên được lên cao từ 15 – 20 cm, mặt luống rộng 70 – 80 cm, rãnh giữa các luống rộng 30 – 40 cm, chiều dài linh hoạt tùy theo địa hình ruộng. Khi gieo hạt, có thể rạch thành hàng đều hoặc gieo vãi trên mặt luống, sau đó tỉa định cây để đảm bảo mật độ hợp lý và cây phát triển đều.

Mật độ, khoảng cách trồng

Để đảm bảo cây bồ công anh sinh trưởng đồng đều và đạt năng suất cao, cần bố trí mật độ trồng khoảng 250.000 cây/ha. Khoảng cách giữa các cây và hàng được khuyến nghị là 20 x 20 cm, giúp cây có đủ không gian phát triển, hạn chế cạnh tranh dinh dưỡng và thuận tiện cho việc chăm sóc.

Phân bón và kỹ thuật bón phân

Thời kỳ bón:

Bón lót: 100% phân chuồng hoai mục và 25% NPK tổng hợp.

Bón thúc: Lượng phân còn lại được chia làm 3 lần bón:

• Lần 1: Bón khi cây bén rễ hồi xanh, sau trồng 15 – 20 ngày.
• Lần 2: Sau khi trồng 1 – 1,5 tháng .
• Lần 3: Sau trồng 2 – 2,5 tháng.

Kỹ thuật trồng và chăm sóc

Cây bồ công anh có thể được trồng bằng cây con từ vườn ươm hoặc gieo hạt trực tiếp ngoài ruộng. Tùy theo điều kiện và lượng giống, người trồng có thể rạch hàng để gieo hoặc gieo vãi đều trên mặt luống, sau đó tiến hành tỉa cây để đảm bảo mật độ trồng phù hợp (20 x 20 cm).

Công tác chăm sóc cần được thực hiện thường xuyên, đặc biệt là làm cỏ định kỳ để hạn chế cạnh tranh dinh dưỡng, đồng thời duy trì độ ẩm hợp lý cho đất nhưng phải đảm bảo thoát nước tốt, tránh tình trạng ngập úng gây thối rễ. Những yếu tố này sẽ góp phần quan trọng giúp cây sinh trưởng khỏe mạnh, phát triển đồng đều và cho năng suất cao.

Phòng trừ sâu bệnh

Cây bồ công anh là loại cây thảo dược khá khoẻ, ít bị sâu bệnh gây hại nghiêm trọng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, có thể xuất hiện sâu cuốn lá và sâu ăn lá, ảnh hưởng đến khả năng quang hợp và sinh trưởng của cây.

Khi mật độ sâu thấp, có thể áp dụng biện pháp thủ công như bắt sâu bằng tay để hạn chế tác động đến môi trường và giữ nguyên tính chất dược liệu của cây. Nếu mật độ sâu cao, cần can thiệp bằng các chế phẩm bảo vệ thực vật an toàn, ưu tiên các sản phẩm có nguồn gốc sinh học.

Một số thuốc bảo vệ thực vật phù hợp có thể sử dụng như:

• Các loại thuốc có hoạt chất Abamectin: Ví dụ Catex 1.8EC, 3.6EC; Shepatin 50EC – có hiệu lực cao với sâu cuốn lá, sâu ăn lá.
• Chế phẩm sinh học Bt (Bacillus thuringiensis): Như V-BT 16000WP, Vbtusa (16000IU/mg) WP, Biocin 16WP, Comazol (16000 IU/mg)WP – an toàn, thân thiện với môi trường và phù hợp cho cây trồng dược liệu.

Lưu ý, nên phun thuốc vào sáng sớm hoặc chiều mát, tuân thủ đúng liều lượng và thời gian cách ly để đảm bảo hiệu quả và giữ an toàn cho người sử dụng sau thu hoạch.

Thu hoạch, sơ chế và bảo quản

Thu hoạch: Cây bồ công anh nên được thu hoạch vào thời điểm trước khi ra hoa để đảm bảo hàm lượng dược chất cao nhất. Sau khi trồng hơn 2 tháng, có thể tiến hành thu hoạch đợt đầu bằng cách tỉa các lá già phía dưới, giữ lại 3–4 lá non trên ngọn để cây tiếp tục phát triển. Sau thu hoạch, cần tiếp tục chăm sóc, làm cỏ và bón phân để chuẩn bị cho đợt thu tiếp theo. Thời gian thu hái tập trung từ tháng 5 đến tháng 7, khi cây chưa ra hoa hoặc vừa chớm ra hoa.

Sơ chế: Lá sau khi thu hoạch được loại bỏ tạp chất, lá già và đất cát bám theo. Sau đó, tiến hành phơi khô dưới bóng râm hoặc sấy ở nhiệt độ khoảng 50°C cho đến khi khô hoàn toàn. Dược liệu đạt tiêu chuẩn sẽ có màu xanh tự nhiên, lá và cuống giòn, dễ gãy vụn.

Bảo quản: Dược liệu sau khi sấy khô đạt chất lượng cần được đóng gói vào túi polyetylen, bên ngoài bọc thêm bao tải để tránh ánh sáng. Bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp. Các bao dược liệu nên được đặt trên giá kệ cao cách mặt đất tối thiểu 0,5 m để tránh ẩm mốc và côn trùng gây hại.

Lời kết

Áp dụng đúng kỹ thuật trồng và chăm sóc sẽ giúp cây bồ công anh phát triển khỏe mạnh, cho năng suất và chất lượng dược liệu cao. Hy vọng bài viết đã cung cấp thông tin hữu ích để bạn có thể bắt đầu canh tác loài cây quý này một cách hiệu quả và bền vững.

Chia sẻ

Chia sẻ

Tạp chí Khoa học 2008:9 227-231 tr. 228-231

Từ cao ethyl acetate của cây Bồ Công Anh (Taraxacum officinale WIGG) thu hái tại Đà Lạt chúng tôi đã phân lập được một flavonoid là luteolin-7-O-β-D-glucopyranoside. Chất này được nhận danh bằng các phương pháp phổ hiện đại.

ĐẶT VẤN ĐỀ

Theo “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam”, Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật (2004), có hai loại

• Bồ Công Anh, Bồ Công Anh Việt Nam có tên khoa học Lactuca indica L., còn gọi là rau Bồ Cóc, Diếp Dại, Lưỡi Cày có mặt ở nhiều nơi nên được nhiều người biết đến.
• Bồ Công Anh Trung Quốc có tên khoa học là Taraxacum officinale WIGG hay còn gọi Hoàng Địa Đinh, Nãi Chấp Thảo, chỉ mọc ở những vùng núi cao như Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo.

Hình ảnh cây Bồ công anh Trung Quốc

Ở Các nước Châu Âu như Đức, Pháp trồng cây này làm rau ăn và để làm thuốc. Trong y học cổ truyền, cây Bồ Công Anh Trung Quốc có tác dụng trong điều trị bệnh gan, giải độc, lợi tiểu, nhuận đường, cao huyết áp, hạ sốt, trị mụn nhọt… Thành phần hóa học của Bồ công Anh đã được nhiều tác giả nước ngoài nghiên cứu, tuy nhiên ở Việt Nam hiện nay chưa thấy có tài liệu nào được công bố. Trong bài báo này, chúng tôi trình bày kết quả bước đầu khảo sát thành phần hóa học từ cao ethyl acetate của cây Bồ Công Anh Trung Quốc mọc hoang tại Đà Lạt.

NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP

Nguyên liệu

Cây Bồ Công Anh nguyên liệu do Trung Tâm Nghiên Cứu và Sản Xuất Dược Liệu Miền Trung cung cấp, được thu hái vào tháng 12 năm 2007 tại thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng.

Thiết bị

• Phổ cộng hưởng từ hạt nhân: 1H-NMR, 13C-NMR, COSY, DEPT, HSQC, HMBC được ghi trên máy Bruker Avance 500 MHz độ dịch chuyển hóa học (δ) được tính theo ppm, hằng số tương tác (J) tính bằng Hz.
• Phổ hồng ngoại được đo trên máy VECTOR 22, dùng viên nén KBr.
• Phổ UV-VIS được đo trên máy UV-2450.
• Phổ khối lượng được đo trên máy 1100 series LC/MS Trap Agilent.
• Điểm nóng chảy được đo trên máy Electrothemal 9100 (UK) dùng mao quản không hiệu chỉnh.
• Sắc ký lớp mỏng sử dụng bản nhôm silica gel Merck 60F254 tráng sẵn dày 0,2mm.
• Sắc ký cột dùng silica gel 60, cỡ hạt 0.04-0.06 mm, Scharlau GE 0048.

Chiết xuất và cô lập

Toàn bộ phần trên mặt đất cây Bồ Công Anh (4 kg) được rửa sạch, sấy khô ở nhiệt độ thấp, xay vỡ và chiết nóng với cồn loãng theo phương pháp đun hoàn lưu.

• Sau khi loại dung môi dưới áp suất thấp thu được 250 gam cao B.
• Lấy 250 gam cao B hòa tan trong một ít nước nóng, khuấy mạnh để tạo thành hỗn hợp sệt.
• Sau đó lắc chiết lần lượt với chloroform, ethyl acetate và n-butanol, sau khi loại dung môi, thu được 15 gam cao BC, 12 gam cao BA và 25 gam cao BB.
• Từ cao BA (12 g), tiến hành sắc ký cột nhanh với hệ dung môi giải ly ether petrol và ethyl acetate có độ phân cực tăng dần.

Tại phân đoạn giải ly với hệ dung môi petroleum ether : ethyl acetate (3:7) thu được chất BA-1. BA-1 được xác định cấu trúc bằng các phổ như IR, MS, các phổ NMR…

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Nhận danh cấu trúc BA-1

Tinh thể BA-1 kết tinh trong methanol dạng bột, màu vàng nhạt, mp = 255-256°C (MeOH). Sắc ký lớp mỏng, BA-1 hiện vết tròn màu vàng với thuốc thử H2SO4 10% trong EtOH, Rf = 0.3 (ethyl acetate/acid formic/acid acetic/nước = 10/0,5/0,5/0,5 v/v/v/v) và hiện vết tròn màu vàng với thuốc thử H₂SO₄10% trong EtOH, Rf = 0,7 (ethyl acetate/ethyl methyl ketone/acid formic/nước = 5 : 3 : 1: 1 v/v/v/v).

Phổ MS của BA-1 cho mũi [M+H]+ với m/z = 448.9 tương ứng khối lượng phân tử của BA-1 bằng 448 đvC. Công thức phân tử C₂₁H₂₀O₁₁.

Phổ 1H-NMR (DMSO, δ ppm, 500 MHz) cho thấy có sự hiện diện proton của nhân thơm. Một mũi bốn của proton nhân thơm tại 7,446 ppm (dd, J = 8,5 Hz, J = 2 Hz) ở vị trí meta với proton mũi đôi tại 7,416 ppm (d, J = 2 Hz) đồng thời ở vị trí ortho với proton tại 6.904 Hz (d, J = 8,5 Hz).

Phổ 1H-NMR cho thấy hai mũi đôi tại 6.443 ppm (d, J = 2 Hz) và tại 6.775 Hz (d, J = 2 Hz) chứng tỏ đây là hai proton trên nhân thơm ở vị trí meta với nhau. Một mũi đơn tại 6.743 ppm cho thấy proton này không ghép spin với proton nào. Bên cạnh đó xuất hiện một mũi đơn tại 12.980 ppm ở vùng từ trường thấp chứng tỏ phân tử BA-1 có nhóm -OH.

Phổ 13C-NMR (DMSO, δ ppm, 500 MHz) kết hợp phổ DEPT cho thấy phân tử BA-1 có 21C trong đó có 1 nhóm –CH2–, 11 nhóm carbon metil -CH (5 nhóm – CH< và 6 nhóm –CH= kề nối đôi), 9 carbon tứ cấp (8 nhóm >C=C và 1 nhóm >C=O).

Phổ cộng hưởng từ hạt nhân hai chiều HSQC và HMBC cho thấy BA-1 thuộc nhóm flavon. Phổ COSY không cho thấy sự tương tác giữa proton ở vị trí 2′ và 3′.

Có thể nhận định rằng BA-1 là dẫn xuất của luteolin.

Phổ 13C-NMR cho một mũi đặc trưng ở 99.90 ppm, là mũi của carbon acetal C1” của phân tử đường. Phổ DEPT 90 cho ta 5 mũi ở các vị trí 73.12; 76.40; 69.56; 77.15; 60.62 kết hợp phổ HSQC, HMBC và COSY cho biết đó là 5 nhóm CH-OH của gốc đường. Dựa vào phổ HSQC có được giá trị δ H1” = 5.086 ppm, kết hợp phổ 1H-NMR ta có được H1” (1H, d, J = 7.5 Hz), chứng tỏ đường nối với khung aglycon bằng liên kết β. Phổ HMBC cho thấy có sự tương tác giữa proton H1” với C7 trong khung aglycon.Vậy trong phân tử BA-1 có 1 đơn vị đường β-glucose gắn vào khung aglycon ở vị trí C7 .

Các kết quả trên phù hợp với dữ liệu phổ của luteolin-7-O-β-D-glucopyranoside theo tài liệu đã công bố (Mingfu Wang et al., 2003). Cấu trúc của BA-1 như Hình 2.

KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ

Từ cao ethyl acetate của cây Bồ Công Anh đã cô lập được một flavonoid là Luteolin-7-O-β-D glucopyranoside. Theo nhiều tài liệu công bố, Luteolin-7-O-β- D-glucopyra-noside có nhiều tác dụng trong y học đặc biệt là khả năng ức chế tạo ra cholesterol có hại trong máu, làm giảm nguy cơ bệnh cao huyết áp ở người.

Trong thời gian tới sẽ tiến hành cô lập các chất còn lại trong cao ethyl acetate và các cao chiết còn lại. Từ đó làm rõ hơn thành phần hóa học của cây Bồ Công Anh Trung Quốc mọc hoang tại Đà Lạt.

Chia sẻ

Chia sẻ

Hình ảnh cây Bồ công anh – Lactuca indica L.

Thông tin khoa học

• Tên tiếng Việt: Bồ công anh, Mũi mác, Rau diếp dại, Rau bồ cóc, Rau bao, Rau mét, Phắc bao, Lin hán (Tày), Lằy mắy kìm (Dao)
• Tên khoa học: Lactuca indica L.
• Họ: Asteraceae (Cúc)

Mô tả

• Bồ công anh là một cây nhỏ, cao 0,6m đến 1m, có thể cao tới 3m. Thân mọc thẳng, nhãn, không cành hoặc rất ít cành.
• Lá có nhiều hình dạng; lá phía dưới dài 30cm, rộng 5cm gần như không cuống, chia thành nhiều thùy hay răng cưa thưa, lá phía trên ngắn hơn, nguyên chứ không chia thùy, mép có răng cưa thưa. Bấm lá và thân đều thấy tiết ra nhũ dịch màu trắng đục như sữa, vị hơi đắng.
• Cụm hoa hình đầu, màu vàng.

Công dụng

• Bồ công anh Việt Nam là một vị thuốc kinh nghiệm trong nhân dân để chữa bệnh sưng vú, tắc tia sữa, mụn nhọt đang sưng mủ, hay bị mụn nhọt, đinh râu.
• Còn dùng uống trong chữa bệnh đau dạ dày, ăn uống kém tiêu.
• Liều dùng hàng ngày: 20 đến 40g lá tươi hoặc 10 đến 15g lá khô hay cành và lá khô. Dùng riêng hoặc phối hợp với các vị thuốc khác, thường dùng dưới dạng thuốc sắc có thêm đường cho để uống. Còn dùng giã nát đắp ngoài không kể liều luợng.

Một số bài thuốc có Bồ công anh

Giải độc, trị nhọt: Các mụn nhọt độc sưng nóng đỏ đau chứng sưng vú

• Bài 1: Bồ công anh 30g, Qua lâu 20g, Liên kiều 20g, Bạch chỉ 12g. Sắc uống. Bồ công anh tươi lượng vừa đủ, giã nát, rang nóng, đắp vào chỗ đau. Trị viêm tuyến sữa cấp tính.
• Bài 2: Bồ công anh 20 – 63g. Sắc uống. Trị các loại mụn nhọt sưng độc cấp tính.
• Bài 3: Bồ công anh 20g, Cúc hoa 12g, Kim ngân hoa 12g, Sinh cam thảo 6g. Sắc uống. Trị mụn nhọt độc do nhiệt, trên da lở loét, mắt đỏ do phong hỏa.
• Bài 4: Bồ công anh 12g, Tử hoa địa đinh 20g, Mã xỉ hiện 63g, Hoàng cầm 12g, Đan sâm 12g. Sắc uống. Trị viêm ruột thừa cấp chưa có mủ.

Mát gan, sáng mắt

• Bồ công anh tươi 125g, Chi tử 30g. Sắc uống. Trị chứng viêm do hỏa ở gan, viêm màng kết hợp cấp tính, mắt đỏ sưng đau.
• Trong dân gian, dùng nhựa mủ xát lên mụn cóc. Ngày 3 – 4 lần; sau 5 – 7 ngày mụn tự rụng. Ở Pháp, Bungari, người ta dùng Bồ công anh chữa viêm bàng quang, viêm niệu đạo, sỏi thận, xơ gan và nhiều bệnh khác.

Món ăn thuốc có Bồ công anh

• Cháo Bồ công anh: gạo tẻ 100g, Bồ công anh tươi 100 – 150g, đường vừa đủ ngọt.
• Bồ công anh rửa sạch, băm nhỏ, cho nấu với nước sạch lấy 1.000ml, lọc bỏ bã. Cho gạo vào nước sắc Bồ công anh, nấu nhừ; thêm đường ăn ngày 2 lần; dùng trong 5 – 7 ngày. Tác dụng thanh nhiệt giải độc, hiệu quả với người mới bị viêm tuyến vú.
• Nước Bồ công anh: Bồ công anh tươi 100 – 150g, đường trắng 40 – 50g. Nấu Bồ công anh với nước lấy 1.000ml. Lọc bỏ bã hoặc dùng bã đắp lên chỗ tuyến vú bị viêm. Hòa đường với nước sắc, uống khi nóng. Chữa đau nhức tuyến vú.
• Chữa tàn nhang, mụn nhọt, ghẻ lở (không rõ nguyên nhân), bệnh nấm ngoài da: Bồ công anh tươi 100g, Cà rốt 20g, Bông cải xanh 20g. Nấu canh, ăn trong ngày; ăn liền trong 5 – 7 ngày.

Kiêng kỵ: Các ung nhọt thuộc chứng âm, hư hàn thì kiêng dùng

Nguồn: Theo Lương y Thảo Nguyên

Chia sẻ

Chia sẻ