Giới thiệu ngắn cây Đảng sâm và Thương lục

Để hiểu vì sao nhiều người nhầm lẫn Đảng sâm với cây Thương lục, cần biết rõ đặc điểm của từng loài. Dù có hình dáng rễ khá giống nhau, nhưng một bên là vị thuốc bổ, còn bên kia lại ẩn chứa độc tố nguy hiểm.

Cây Đảng sâm

Đảng sâm có tên khoa học là Codonopsis javanica / Codonopsis pilosula. Là cây thân thảo dây leo, thuộc họ Hoa chuông (Campanulaceae), mọc nhiều ở vùng núi phía Bắc Việt Nam như Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng.

Rễ hình trụ, màu vàng nhạt, có mùi thơm nhẹ, thường được dùng làm vị thuốc bổ khí, kiện tỳ, tăng sức đề kháng. Đảng sâm an toàn khi dùng đúng liều, thường được coi là “nhân sâm bình dân” trong Đông y nhưng không nên lạm dụng hay dùng khi đang sốt, cảm mạo.

2. Cây Thương lục

Thương lục có tên khoa học là Phytolacca acinosa / Phytolacca americana. Là cây thân thảo lâu năm, thuộc họ Thương lục (Phytolaccaceae), có nguồn gốc từ châu Á và châu Mỹ, mọc hoang nhiều nơi ở Việt Nam.

Rễ củ mập, màu trắng ngà, thân đỏ tím, lá to mọc so le, hoa trắng thành chùm dài, rất dễ bị nhầm với sâm. Tuy nhiên, trong củ có một chất độc đắng gọi là phytolaccatoxin, rất nhiều muối kali nitrat, axit oxymyristinic và một chất steroid saponin; có sách nêu có axit esculentic có thể gây ngộ độc nặng, thậm chí tử vong nếu dùng sai cách.

Tóm lại: Đảng sâm là vị thuốc bổ khí an toàn, trong khi Thương lục là cây độc, dễ gây ngộ độc nặng nếu nhầm lẫn.

“Sự nhầm lẫn chết người” giữa Đảng sâm và Thương lục

Việc nhầm lẫn giữa Đảng sâm và cây Thương lục không chỉ là sự cố mang tính cá nhân mà là vấn đề cảnh báo an toàn dược liệu đang được giới chuyên môn đặc biệt quan tâm. Dưới đây là các khía cạnh giúp lý giải nguyên nhân, cách nhận biết và hậu quả của sự nhầm lẫn này.

1. Nguyên nhân dẫn đến nhầm lẫn

Sự tương đồng bên ngoài: Rễ của hai loài đều có hình trụ dài, màu vàng nhạt, vân nhẹ, kích thước tương đương. Khi phơi hoặc thái lát khô, chúng gần như giống hệt nhau, khiến người mua dễ nhầm nếu chỉ nhìn bằng mắt thường.

Thiếu kiến thức về dược liệu: Phần lớn người dân chỉ nhận biết qua truyền miệng, không có nền tảng thực vật học, nên dễ tin vào hình dáng hoặc lời giới thiệu từ người bán.

Lợi ích thương mại: Một số thương lái trộn lẫn hoặc cố tình bán Thương lục giả làm Đảng sâm để tăng lợi nhuận, bởi giá Thương lục rẻ hơn nhiều lần.

Truyền miệng thiếu kiểm chứng: Nhiều người tin rằng Thương lục cũng là “một loại sâm rừng”, nghe nói có tác dụng bồi bổ nên dùng bừa, dẫn tới hậu quả ngộ độc nặng.

2. Dấu hiệu nhận biết giữa Đảng sâm và Thương lục

Bảng so sánh nhanh: Cách phân biệt Đảng sâm và cây Thương lục

3. Hậu quả điển hình khi dùng nhầm

Hầu hết các trường hợp ngộ độc Thương lục đều xuất hiện sau vài giờ sử dụng với các triệu chứng: tê môi, tê lưỡi, đau bụng quặn, nôn mửa dữ dội, tiêu chảy, co giật, tụt huyết áp, liệt chi, hôn mê, thậm chí tử vong nếu không cấp cứu kịp thời.

Một số vụ việc ghi nhận:

• Năm 2023 tại Lào Cai, hai người dân uống nước sắc “Đảng sâm rừng” tự đào dẫn đến ngộ độc nặng, một người tử vong.
• Tại Bình Dương, cơ quan y tế từng cảnh báo nhiều trường hợp ngâm rượu Thương lục uống thử “cho bổ” nhưng phải nhập viện vì co giật và suy hô hấp.

Ngoài hậu quả cấp tính, chất độc phytolaccatoxin trong Thương lục còn có thể gây tổn thương gan, thận, hệ thần kinh và tiêu hóa nếu hấp thụ liều thấp trong thời gian dài.

4. Những lầm tưởng phổ biến cần gỡ bỏ

• “Củ to là sâm tốt” → Sai. Thương lục thường có củ to, nặng nhưng là cây độc.
• “Củ nào giống sâm là sâm” → Sai. Cần căn cứ vào mùi, vân, cấu trúc rễ chứ không thể nhìn qua hình dáng.
• “Dùng ít thì không sao” → Sai. Độc tố Thương lục dù liều rất nhỏ vẫn có thể gây ngộ độc cấp.
• “Nghe người quen nói là chữa được bệnh” → Sai. Mọi thông tin truyền miệng đều phải kiểm chứng qua chuyên gia hoặc tài liệu y học.

Tóm lại: Sự nhầm lẫn giữa Đảng sâm và Thương lục không chỉ bắt nguồn từ hình dạng tương tự mà còn do thiếu hiểu biết và niềm tin sai lệch. Cách phòng tránh duy nhất là nhận diện chính xác, chọn mua có kiểm định và tuyệt đối không dùng theo lời đồn.

Hướng dẫn phòng tránh và xử lý khi nghi ngờ ngộ độc

Việc nhầm lẫn giữa Đảng sâm và cây Thương lục có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Vì vậy, ngoài việc nhận biết chính xác hai loại dược liệu này, người dùng cần nắm rõ cách phòng tránh và xử lý kịp thời khi nghi ngờ ngộ độc.

1. Biện pháp phòng tránh

Để tránh rơi vào tình huống nguy hiểm khi sử dụng nhầm cây Thương lục thay vì Đảng sâm, người dùng cần đặc biệt thận trọng ngay từ khâu mua và sử dụng dược liệu.

• Mua dược liệu từ nguồn uy tín: Chỉ chọn mua tại nhà thuốc Đông y, cơ sở dược liệu được cấp phép hoặc có giấy chứng nhận kiểm định chất lượng rõ ràng.
• Yêu cầu thông tin nhận dạng: Hãy đề nghị người bán cung cấp hình ảnh cây thật, phần hoa – quả để đối chiếu với mô tả thực vật học, tránh nhầm lẫn giữa các loài có hình dáng rễ tương tự.
• Ưu tiên dùng thảo dược đã được nghiên cứu: Nếu cần bồi bổ sức khỏe, nên chọn các sản phẩm chiết xuất Đảng sâm có nhãn mác, đăng ký lưu hành, thay vì tự mua củ tươi hoặc khô không rõ nguồn gốc.

Lưu ý: Không nên tin vào lời truyền miệng “củ giống sâm là dùng được”. Mỗi loài cây đều có hoạt chất và độc tính riêng – nhầm một lần có thể gây hậu quả suốt đời.

2. Xử lý khi nghi ngờ ngộ độc hoặc dùng nhầm

Nếu nghi ngờ đã uống hoặc ăn phải Thương lục, cần hành động nhanh chóng và đúng cách để hạn chế nguy hiểm:

• Dừng sử dụng ngay lập tức: Tuyệt đối không tiếp tục dùng hoặc tự gây nôn khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.
• Liên hệ cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất: Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện càng sớm càng tốt, đặc biệt khi xuất hiện các dấu hiệu như tê lưỡi, nôn mửa, đau bụng, choáng váng.
• Giữ lại mẫu dược liệu: Mang theo mẫu cây, củ hoặc sản phẩm đã dùng để bác sĩ dễ dàng xác định nguyên nhân ngộ độc và có hướng điều trị phù hợp.
• Ghi nhớ thông tin sử dụng: Ghi lại thời điểm, liều lượng, triệu chứng xuất hiện – những dữ liệu này rất quan trọng để bác sĩ chẩn đoán chính xác.

Cảnh báo: Ngộ độc Thương lục có thể tiến triển nhanh và gây tổn thương gan, thận hoặc hệ thần kinh. Không tự xử lý tại nhà bằng mẹo dân gian, vì có thể làm tình trạng nặng hơn.

Nhầm lẫn giữa Đảng sâm và cây Thương lục là sai sót nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh nếu người dùng trang bị kiến thức cơ bản và chọn mua dược liệu từ nguồn uy tín. Khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào, hãy luôn kiểm chứng thông tin, tránh tin vào lời truyền miệng. Cẩn trọng từ khâu chọn đến khâu dùng chính là cách bảo vệ sức khỏe và tính mạng của chính mình.

Xem thêm: Cách phân biệt Lá Ngón và Chè Vằng ngoài tự nhiên

Nguồn: Trích tạp chí “Cây thuốc quý”

Chia sẻ

Chia sẻ

Đặc điểm sinh học

Đặc điểm thực vật

• Đảng sâm là cây thân thảo, leo bằng thân quấn. Thân leo dài 2 – 3 m, phân nhánh nhiều.
• Lá mọc đối, hình tim, mép nguyên, lượn sóng hoặc hơi khía răng cưa, mặt trên màu xanh lục, mặt dưới có lông nhung trắng.
• Hoa mọc riêng rẽ ở kẽ lá, cuống dài 2 – 6 cm, đài gồm 5 phiến hẹp, tràng hình chuông màu trắng, chia 5 thuỳ, nhị 5.
• Quả nang hình cầu có 5 cạnh mờ, đầu trên có một núm nhỏ hình nón, khi chín màu tím hoặc đỏ. Hạt nhiều màu vàng nhạt.
• Rễ phình thành củ hình trụ dài, đường kính 1,5 – 2,0 cm, phía trên to, phía dưới có phân nhánh, màu vàng nhạt.

Giá trị làm thuốc

Bộ phận sử dụng: Rễ củ.

Công dụng: Rễ củ đảng sâm được dùng làm thuốc chữa tỳ vị kém, phế khí hư nhược, kém ăn, đại tiện lỏng, mệt mỏi, ốm lâu ngày, cơ thể suy nhược… Ngoài ra còn được dùng làm thuốc bổ dạ dày, lợi tiểu tiện, chữa ho tiêu đờm.

• Ngày dùng từ 20g đến 40g, dạng thuốc sắc, viên hoàn, bột, ngâm rượu.

Kỹ thuật trồng trọt

Chọn vùng trồng

Cây đảng sâm chủ yếu sinh trưởng tốt ở vùng trung du và miền núi, có độ cao từ 400 m trở lên so với mặt nước biển.

Chọn đất nơi cao ráo, nhiều mùn, tơi xốp, thoát nước, có nhiều chất dinh dưỡng. Các triền đồi thoải, ruộng bậc thang hay chân ruộng cao là thích hợp nhất. Các loại đất khác có thể trồng được nhưng năng suất thấp. pH thích hợp cho cây phát triển từ 5,5 – 6,5.

Giống và kỹ thuật làm giống

Đảng sâm trồng ở Việt Nam hiện nay có 2 loại:

• Lộ đảng sâm Codonopsis pilosula do Viện Dược liệu di thực từ Trung Quốc vào những năm 60 của thế kỷ trước, hiện nay còn rất ít.
• Đảng sâm Codonopsis javanica là giống mọc hoang có sẵn ở Việt Nam, Viện Dược liệu đã tiến hành thuần hoá trồng thành công tại trạm nghiên cứu cây thuốc Sa Pa – Lào Cai.

Quy trình này chỉ áp dụng cho loài đảng sâm Codonopsis javanica:

• Đảng sâm có thể nhân giống hữu tính bằng hạt. Ngoài ra có thể nhân giống vô tính bằng mầm của đầu rễ (khi cần thiết).
• Lượng hạt dùng để gieo cho 1ha là 2,5 – 2,7 kg.
• Sử dụng hạt của cây 2 – 3 năm tuổi để làm giống. Không dùng hạt của cây trồng 1 năm tuổi vì chất lượng thấp. Nên dùng hạt mới thu hoạch, chọn hạt già, chắc, có tỷ lệ mọc cao từ 75 % trở lên.

Diện tích vườn ươm để trồng 1ha là 300 – 400m²

Kỹ thuật làm giống:

• Làm đất vườn ươm: Cần chọn đất tơi xốp, bằng phẳng, ít sỏi đá, thuận tiện tưới tiêu, làm sạch cỏ, cày hoặc cuốc sâu 30 cm. Phơi ải, bừa kỹ.
• Lên luống: Lên luống cao 30 cm, rộng 80 – 90 cm, dài tùy ruộng.
• Phân bón: Bón lót 10 tấn phân chuồng hoai mục + 150 kg phân lân + 100 kg phân KCl cho 1 ha vườn ươm. Trộn đều các loại phân, rải trên mặt luống, xáo nhẹ và san phẳng mặt luống để lấp phân. Khi cây cao 7 – 10 cm, có 5 – 6 lá, bón thúc 50 – 60 kg urê/ha pha loãng.
• Gieo hạt: Hạt được đãi sạch, trộn đều đất bột khô, chia đều cho các luống, gieo làm 3 lần, lấp đất dày 1 – 2 cm và phủ một lớp rơm rạ hoặc trấu mỏng lên mặt luống.
• Chăm sóc vườn ươm: Luôn tưới và giữ ẩm, nếu không mưa hàng ngày tưới 1 lần vào buổi chiều mát.
  Hạt mọc sau 10 – 15 ngày, chọn ngày không mưa bỏ rơm rạ tưới ẩm thường xuyên, làm cỏ tỉa loại bớt cây bị sâu hại, định kỳ 15 – 20 ngày tưới phân đạm pha loãng 2 – 3%.

Tiêu chuẩn cây giống:

• Cây được 5 – 6 lá thật, tỉa bớt cây để khoảng cách cây 3 – 5 cm.
• Cây được 9 – 10 lá (khoảng 3 tháng tuổi) chọn cây khoẻ mạnh, không sâu bệnh đánh trồng ra ruộng sản xuất.
• Khi đánh cây tránh làm xây sát và đứt rễ củ.

Thời vụ trồng

Mỗi năm có thể gieo trồng 2 thời vụ:

• Thời vụ 1: Gieo hạt vào mùa xuân (tháng 2 – đầu tháng 3) và đánh cây con trồng vào tháng 5 – 6.
• Thời vụ 2: Gieo hạt vào mùa thu (tháng 9 – 10) và đánh cây con trồng vào tháng 2 – 3.

Kỹ thuật làm đất

Đất sau khi được chọn cày sâu 30 cm, phơi ải, bừa kỹ, dọn sạch cỏ. Lên luống cao 30 cm, rộng 60 – 70 cm, chiều dài tùy ruộng.

Đất ở vùng đồi có độ dốc vừa phải thì có thể trồng theo từng vạt nhỏ, đất có độ dốc lớn cần trồng theo đường đồng mức. Bổ hốc với khoảng cách 20 x 40 cm.

Mật độ, khoảng cách trồng

Tùy loại đất đai để bố trí mật độ khoảng cách trồng thích hợp:

• Đất tốt trồng mật độ 83.000 cây/ha với khoảng cách 30 x 40 cm.
• Đất xấu trồng mật độ 125.000 cây/ha với khoảng cách 20 x 40 cm.

Phân bón và kỹ thuật bón phân

Thời kỳ bón

• Bón lót: ½ lượng phân hữu cơ + ½ lượng phân lân và ¼ lượng phân kali, trộn đều bổ theo hốc sau đó lấp đất lại.
• Sau khi thu hạt năm thứ nhất, cây bắt đầu lụi. Vào tháng 1 năm sau bón phân năm thứ 2 gồm ½ lượng phân chuồng + ½ lượng phân lân và ¼ lượng phân kali.
• Phân đạm được chia đều cho 2 năm, định kỳ mỗi năm bón 3 – 4 lần vào các tháng thứ nhất, 3, 6 và tháng 9, kết hợp với các lần làm cỏ xới xáo, mỗi lần 50 – 60 kg/ha (1,85 – 2,22 kg/sào Bắc bộ). Tháng thứ 7, 8 năm thứ 2 tiếp tục bón lượng kali còn lại.

Kỹ thuật trồng và chăm sóc

Kỹ thuật trồng:

Khi cây con đạt tiêu chuẩn, đánh cây trồng theo hốc, mỗi hốc 1 cây. Đặt rễ cây thẳng đứng, lấy tay lấp đất và ấn chặt gốc. Trồng xong cần tưới ngay. Nên trồng vào chiều mát, sau 5 – 7 ngày cây bắt đầu bén rễ hồi xanh.

Chăm sóc:

Năm thứ nhất: Định kỳ 30 ngày chăm sóc 1 lần, làm sạch cỏ, kết hợp với bón đạm, lượng đạm mỗi năm 200 – 250 kg/ha urê được chia làm 3 lần bón thúc, mỗi lần cách nhau 3 tháng. Tháng 7, 8 khi cây chuẩn bị ra hoa, bón bổ sung ¼ lượng kali (100kg KCl) /ha. Cuối mùa đông cây lụi, cắt bỏ phần thân leo, vệ sinh đồng ruộng.

Năm thứ 2: Sang mùa xuân năm thứ 2 khi cây bắt đầu mọc trở lại bón thúc 10 tấn phân chuồng + ½ lượng phân lân và ¼ lượng kali. Trộn đều vùi quanh gốc kết hợp với làm cỏ vun gốc. Lượng đạm còn lại chia làm 3 lần bón thúc, mỗi lần cách nhau 3 tháng kết hợp với làm cỏ. Tháng 7, 8 năm thứ 2 tiếp tục bón lượng
kali còn lại.

Kỹ thuật tưới tiêu nước:

Cây đẳng sâm thường trồng ở trung du và miền núi, cần đảm bảo nước tưới khi ở vườn ươm và lúc mới trồng đến bén rễ hồi xanh. Còn trong quá trình sinh trưởng phát triển của cây chủ yếu là nhờ nước tự nhiên. Ở những nơi chủ động tưới tiêu có thể tưới khi cây gặp khô hạn.

Làm giàn cho cây leo:

Cây đảng sâm dài 15 – 20 cm bắt đầu cần làm giàn leo, dùng cây sặt, hoặc tre làm giàn cắm chéo hình chữ A để 2 hàng đảng sâm leo chung.

Phòng trừ sâu bệnh

Đảng sâm thường bị các loại sâu bệnh hại sau:

Sâu xám (Agrotis ipsilon) Đặc điểm gây hại: Thường gây hại ở thời kỳ cây con. Loài sâu này thường gây hại vào ban đêm, ăn lá non hoặc cắn đứt ngang các thân và cành non. Sâu non màu xám đen hoặc màu nâu xám dọc theo hai bên thân có những chấm đen mờ.

Biện pháp phòng trừ

• Cày, phơi ải đất trước khi trồng 2 tuần để tiêu diệt trứng và nhộng. Làm đất kỹ, sạch cỏ trước khi trồng, làm sạch cỏ quanh bờ để hạn chế nguồn ký chủ phụ của sâu.
• Đối với những ruộng có diện tích nhỏ có thể bắt sâu bằng tay vào buổi sáng sớm hay chiều tối bằng cách bới đất quanh gốc cây bị sâu cắn để bắt sâu.
• Dùng bẫy chua ngọt để bẫy bướm. Cách làm bẫy: Cho 4 phần đường + 4 phần dấm + 1 phần rượu + 1 phần nước vào trong bình đậy kín, sau 3 – 4 ngày khi thấy mùi chua ngọt thì thêm vào 1% thuốc trừ sâu. Quấn giẻ hay bùi nhùi rơm rạ vào đầu gậy nhúng vào bả cắm trên bờ ruộng. Sau 2 – 3 ngày nhúng lại 1 lần. Bướm trưởng thành sẽ bay vào ăn bả chua ngọt và chết.
• Ruộng bị sâu hại nặng có thể sử dụng các loại thuốc trừ sâu như: Thiamethoxam (ví dụ Actara 25WG, 350FS), Abamectin (ví dụ Shertin 3.6EC, 5.0EC). Hòa thuốc với nước theo tỷ lệ khuyến cáo ở bao bì, phun vào chiều tối. Nếu mật độ sâu cao nên phun kép hai lần cách nhau 5 ngày.

Thu hoạch, sơ chế và bảo quản

Thu hoạch: Tiến hành thu hoạch vào cuối mùa đông năm thứ 2, khi cây vàng lụi. Trước khi thu hoạch cần phá bỏ giàn leo, cắt toàn bộ phần thân lá trên mặt đất, dùng cuốc thuổng đào sâu, tránh sây sát, đứt
rễ củ.

Sơ chế: Rễ thu về được rửa sạch, phơi hoặc sấy khô, độ ẩm <12%.

Bảo quản: Khi đẳng sâm khô, đạt tiêu chuẩn, bảo quản trong bao nilon, bên ngoài bọc bao tải dứa hoặc các loại bao tải chống ẩm khác, để nơi khô ráo không được ẩm ướt. Khi bảo quản trong kho để trên giá hoặc kệ cao cách mặt đất ít nhất 5cm, Đảng sâm ít bị mối mọt.

Chia sẻ

Chia sẻ