Thất diệp nhất chi hoa được xem là kỳ hoa dị thảo với nhiều công dụng quý. Không chỉ hỗ trợ giải độc, thanh nhiệt, cây còn được nghiên cứu về khả năng kháng viêm và bảo vệ sức khỏe. Khám phá ngay những tác dụng của thất diệp nhất chi hoa mà bạn nên biết để sử dụng an toàn và hiệu quả.
Mục lục
Thất diệp nhất chi hoa – loài kỳ hoa dị thảo
Thất diệp nhất chi hoa, còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như cây chong chóng rừng, bảy lá một hoa hay tên khoa học Paris polyphylla, là loài cây dược liệu quý trong y học cổ truyền. Loài cây này nổi bật với hình dáng đặc trưng: 7 chiếc lá tỏa đều theo vòng, ở giữa mọc một bông hoa duy nhất, tạo nên vẻ kỳ lạ và dễ nhận biết.
Bộ phận được sử dụng chủ yếu là củ (rễ), nơi tập trung nhiều hoạt chất quý có tác dụng hỗ trợ sức khỏe. Trong Đông y, Thất diệp nhất chi hoa được mô tả có vị đắng, hơi ngọt, tính hàn, và quy vào kinh can và phế, thường dùng trong các bài thuốc thanh nhiệt, giải độc và giảm sưng viêm.
Với đặc điểm nhận dạng rõ ràng và giá trị dược lý nổi bật, Thất diệp nhất chi hoa không chỉ được dân gian tin dùng mà còn là đối tượng nghiên cứu trong y học hiện đại.
☛ Tham khảo đầy đủ: Thất diệp nhất chi hoa mọc ở đâu? Hình ảnh nhận diện?
Tác dụng của Thất diệp nhất chi hoa
Thất diệp nhất chi hoa không chỉ nổi bật nhờ hình dáng kỳ lạ mà còn được đánh giá cao về giá trị dược lý. Cây được sử dụng trong nhiều bài thuốc cổ truyền và ngày càng được nghiên cứu hiện đại nhờ các hoạt chất quý trong củ (rễ), mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Dưới đây là tổng hợp các tác dụng nổi bật của Thất diệp nhất chi hoa theo cả y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại.
Công dụng theo y học cổ truyền
Theo tài liệu “Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của giáo sư Đỗ Tất Lợi, Thất diệp nhất chi hoa được biết đến với nhiều công dụng trong y học truyền thống. Loài hoa này có vị cay, tính lạnh, giúp thanh nhiệt, giải độc, và được sử dụng trong các trường hợp như:
- Thanh nhiệt, giải độc: Giúp làm mát cơ thể và loại bỏ độc tố.
- Trị rắn cắn: Có thể sử dụng như một phương pháp cấp cứu ban đầu.
- Sốt rét: Hỗ trợ giảm triệu chứng của bệnh sốt rét.
- Trị ho lâu ngày: Có tác dụng với các trường hợp ho kéo dài.
- Chữa mụn nhọt: Giúp giảm viêm và sưng tấy mụn.
- Ho lao, ho lâu ngày, hen suyễn: Có thể giúp giảm các triệu chứng của bệnh lao và hen suyễn.
Ngoài ra, Thất diệp nhất chi hoa còn được dùng để đắp lên các vùng da sưng đau, giúp giảm đau và viêm. Đây là những ứng dụng quý báu từ thiên nhiên, phản ánh sự hiểu biết sâu sắc của con người về các loài thực vật và khả năng chữa bệnh của chúng.
Công dụng theo y học hiện đại
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy Thất diệp nhất chi hoa chứa nhiều hoạt chất saponin quý, mang lại nhiều lợi ích sinh học. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây là dược liệu hỗ trợ sức khỏe, không nên coi là phương pháp điều trị thay thế y học.
+) Chống ung thư
Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra khả năng ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư:
- Năm 2009, Man Shuli và cộng sự ghi nhận dịch chiết saponin tổng từ thân rễ Thất diệp nhất chi hoa có tác dụng chống ung thư phổi và ức chế di căn trên mô hình chuột thực nghiệm[1].
- Huang Y và cộng sự phân lập 11 hợp chất saponin, chủ yếu là diosgenin và pennogenin, có khả năng gây độc tế bào trên ung thư gan HepG2 và ung thư dạ dày[2].
- Năm 2010, nhóm của Li Xi nhận thấy saponin từ thân rễ ức chế sự tăng trưởng tế bào ung thư đại tràng[3].
- Năm 2013, Chen Guang Lie và cộng sự nghiên cứu khả năng chống ung thư cổ tử cung và điều hòa miễn dịch ở chuột thực nghiệm[4].
Trong Đông y, giáo sư Đỗ Tất Lợi đánh giá đây là dược liệu quý, dùng trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị ung thư nhờ khả năng cô lập tế bào bất thường, loại bỏ mô chết và hạn chế phát triển khối u.
Các nghiên cứu hiện đại phát hiện ra rằng hoạt chất glucozit trong thất diệp nhất chi hoa có khả năng cô lập tế bào ung thư, bài thải các mô tế bào chết, ngăn chặn quá trình phát triển của khối u, làm tiêu khối u, giúp điều trị ung thư hiệu quả hơn hẳn các loại dược liệu thông thường.
+) Điều hòa miễn dịch
Các saponin như Formosanin-C có tác dụng điều hòa miễn dịch. Nghiên cứu trên chuột lang bị viêm mống mắt tự miễn cho thấy chiết xuất Thất diệp nhất chi hoa ức chế sự sản xuất kháng thể kháng nguyên S và tác động nhẹ đến đáp ứng lympho, hỗ trợ điều hòa hệ miễn dịch[5].
+) Cầm máu và tan máu
Nghiên cứu của L. Guo và cộng sự chỉ ra rằng saponin từ cây có tác dụng giảm chảy máu nhờ tăng co thắt cơ tử cung.
Năm 2012, Zhen Liu và cộng sự cho thấy chiết xuất etanol 70% giúp rút ngắn thời gian chảy máu và đông máu trên chuột, tác động lên cả con đường đông máu nội sinh và ngoại sinh.
+) Chống oxy hóa
Các polysaccharid từ lá Thất diệp nhất chi hoa được chứng minh có khả năng chống oxy hóa mạnh, loại bỏ các gốc tự do như DPPH, hydroxyl và superoxide, góp phần bảo vệ tế bào khỏi tổn thương[6].
+) Kháng virus và kháng nấm
Nghiên cứu năm 2008 cho thấy ba saponin từ thân rễ Thất diệp nhất chi hoa có khả năng:
- Kháng hầu hết các chủng nấm Candida.
- Ngăn virus xâm nhập vào tế bào và bất hoạt virus đã xâm nhập nhờ tác động lên lớp vỏ capsid và phá hủy ARN.
+) Bảo vệ dạ dày
Các saponin diosgenin và pennogenin trong dịch chiết thân rễ tăng cường bảo vệ niêm mạc dạ dày, đặc biệt trước tổn thương do bia, rượu hoặc các yếu tố gây viêm khác.
Bài thuốc sử dụng Thất điệp nhất chi hoa
Thất diệp nhất chi hoa từ lâu đã được ghi chép trong các tài liệu Đông y với nhiều bài thuốc hỗ trợ sức khỏe. Dưới đây là một số cách sử dụng phổ biến:
- Chữa rắn độc cắn, nhọt, viêm phổi: Dùng 4–12 g thân rễ sắc uống. Đồng thời, có thể dùng ngoài da bằng cách giã thân rễ đắp trực tiếp lên vết rắn cắn, nhọt, mụn sưng để sát trùng và giảm sưng đau.
- Chữa trẻ em bị kinh sài, tay chân co giật: Thân rễ sấy khô, tán bột, mỗi lần dùng 0,5 g, uống 4–5 lần/ngày.
- Chữa trẻ em sốt cao co giật, quai bị, sởi hoặc các chứng sưng viêm phát sốt: Thân rễ Thất diệp nhất chi hoa: 4g, Thiên hoa phàn: 8g, Bạc hà: 12g đem sắc lấy nước cho trẻ uống theo hướng dẫn.
- Chữa lòi dom: Thân rễ Thất diệp nhất chi hoa mài nhuyễn với giấm, sau đó bôi trực tiếp và tiến hành đẩy vào vùng lòi dom.
- Chữa hen xuyễn, hỗ trợ ung thư phổi: Sử dụng 4–12 g Thất diệp nhất chi hoa phối hợp với các vị thuốc khác như Sơn đậu căn, Hạ khô thảo, sắc thành thuốc uống, mỗi ngày 3 lần, 1 thang/ngày.
Lưu ý quan trọng: Thất diệp nhất chi hoa có độc tính nhất định, vì vậy cần dùng đúng liều lượng và theo hướng dẫn của thầy thuốc Đông y. Chống chỉ định cho người hư hàn hoặc tự ý sử dụng mà chưa có sự tư vấn y học.
Tham khảo thêm: Cách ngâm rượu thất diệp chi hoa
Hiện trạng và công tác bảo tồn Thất diệp nhất chi hoa
Thất diệp nhất chi hoa là một dược liệu quý, nổi tiếng với nhiều công dụng tốt cho sức khỏe. Loài cây này vốn đã hiếm, chỉ mọc tự nhiên ở các vùng núi cao và dưới tán rừng nguyên sinh. Giá trị kinh tế của củ cũng rất cao, gần 2 triệu đồng/kg, khiến Thất diệp nhất chi hoa trở thành đối tượng săn lùng.
Tuy nhiên, nạn phá rừng để làm nương rẫy cùng với tác động từ khai thác quá mức đã làm giảm khả năng tái sinh của cây, khiến diện tích phân bố trong tự nhiên ngày càng thu hẹp. Chính vì vậy, Thất diệp nhất chi hoa hiện nằm trong danh mục cây nguy cấp, đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng trong tương lai gần.
Việc bảo tồn và nhân giống loài cây quý này trở nên vô cùng cấp thiết. Tuy nhiên, quá trình trồng và nhân giống không hề đơn giản, đòi hỏi đất đai thích hợp, thổ nhưỡng phù hợp và quy trình canh tác đặc thù. (☛ Tìm hiểu chi tiết: Quy trình trồng cây Thất diệp nhất chi hoa)
Để gìn giữ và phát triển nguồn dược liệu quý, Công ty Tuệ Linh đã triển khai canh tác Thất diệp nhất chi hoa tại bản Khoang, Sapa. Dù gặp nhiều thách thức do địa hình rừng núi phức tạp, nhưng với kinh nghiệm hơn 10 năm trong bảo tồn các cây thuốc quý cùng niềm đam mê, công ty đã thành công trong việc bảo tồn loài cây này. Đồng thời, Tuệ Linh còn hợp tác với chính quyền và cộng đồng địa phương để mở rộng diện tích canh tác, đáp ứng nhu cầu dược liệu ngày càng tăng trong nước.
Tài liệu tham khảo:
- Theo tài liệu “Cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của giáo sư Đỗ Tất Lợi (tr 90-92)
- Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam (tr 182-184)
