Diệp hạ châu đắng - lựa chọn sao cho đúng!

Theo Đông y, diệp hạ châu đắng (Chó đẻ thân xanh) có vị đắng, tính mát, có công dụng tiêu độc, lợi mật, hoạt huyết. Ngoài ra, nó còn có tác dụng giải độc, bảo vệ gan cho những người uống rượu bia nhiều, làm giảm nguy cơ nhiễm độc gan. Cách sử dụng  đơn giản nhất là phơi khô sau đó sắc uống. Tuy nhiên, khi thu hái cần chọn đúng loại vì cây Diệp hạ châu đắng rất dễ nhầm lần với các loại diệp hạ châu khác - những cây vốn dĩ hình thái rất giống nhưng tác dụng trên gan mật không nhiều. 

Có 3 cây có hình thái rất giống nhau và thường bị bà con thu hái nhầm. 

  •  Diệp hạ châu đắng (Cây chó đẻ thân xanh - Phyllanthus amarus Schum. et Thonn -  Phyllanthus niruri): Toàn thân có màu xanh tươi, cành ngắn, rất ít phân nhánh, phiến lá có màu xanh nhạt, ngắn và mỏng hơn cây chó đẻ thân đỏ. Khi nhai có vị đắng nên trong đông y được gọi là cây diệp hạ châu đắng. Đây là loài có dược tính mạnh nhất, khi nói về cây chó đẻ hay diệp hạ châu thì mọi người hầu như ám chỉ đến loài này.
  • Diệp hạ châu ngọt (Cây chó đẻ thân đỏ - Phyllanthus urinaria L): Thân có màu hanh đỏ và màu thường đậm nơi gốc cành, phân nhánh rất nhiều, phiến lá có màu xanh hơi đậm, dài và dầy hơn cây chó đẻ thân xanh. Khi nhai có vị ngọt nên trong đông y được gọi là cây diệp hạ châu ngọt. Khác với điều một số người thường nghĩ, cây chó đẻ thân đỏ vẫn được khai thác trong tự nhiên để làm thuốc nhưng dược tính không mạnh bằng cây chó đẻ thân xanh nên không được sử dụng đại trà. 
  • Một loài diệp hạ châu khác, chữa dõ loài (Phyllanthus sp): có màu xanh đậm, lá rời rạc, phiến lá hẹp và chóp nhọn hơn so với hai loài trên. Loài này không được dùng làm thuốc

Các đặc điểm, sự khác biệt được mô tả cụ thể như sau: 

A: Hình thái lá: 

Phân biệt các loại diệp hạ châu

Đặc điểm hình thái của lá

  1. Cây Diệp hạ châu đắng tác dụng tốt cho ga có lá tù, mỏng màu lục nhạt. 
  2. Cây Diệp hạ châu ngọt, phiến là dài, khá dày, màu lục. 
  3. Cây Diệp hạ châu khác, đầu phiến lá hơi nhọn, lá rời rạc, màu xanh lục đậm. Đây không phải là cây dùng làm thuốc.

B: Hình thái cây. 

Phân biệt các loại diệp hạ châu.

Hình thái cây

  1. Cây Diệp hạ châu đắng, toàn thân màu xanh, rất ít phân nhánh, sau khi nhổ thì lá cũng chỉ khép hờ. 
  2. Cây Diệp hạ châu ngọt, gốc màu đỏ đặc trưng, quả đỏ. Thân phân nhiều nhánh ngay từ gốc, lá khép chặt sau khi nhổ giống cây Trinh nữ (mắc cỡ). 
  3. Cây Diệp hạ châu khác, thân cũng màu xanh đồng nhất, ít phân nhánh, lá gần như không khép. Nếu nhìn cây khô thì rất khó phân biệt với cây Diệp hạ châu đắng. 

Một số hình ảnh phân biệt các loại cây: 

Diệp hạ châu đắng

Hỉnh ảnh: Cây Diệp hạ châu đắng (Phyllanthus amarus Schum. et Thonn) 

Cây diệp hạ châu ngọt

Hình ảnh: Cây Diệp hạ châu ngọt ( Phyllanthus urinaria L)

Lưu ý: 
Một số cá thể chó đẻ thân đỏ lại hầu như không có màu đỏ (mất đỏ). Những cây như thế này thường xuất hiện vào mùa mưa hay ở những vùng có nhiều nước, có lẽ cây lớn quá nhanh không tích đủ chất sắt hoặc vùng đất nghèo chất sắt. Trên mạng có rất nhiều hình cây Phyllanthus urinaria L "mất đỏ" được dùng minh họa cho cây chó đẻ thân xanh Phyllanthus amarus Schum. et Thonn. Đây là một lỗi khá phổ biến, bởi vậy chúng ta không nên hoàn toàn dựa vào màu đỏ để phân biệt các loài diệp hạ châu (mà phải dựa vào dạng lá). Một lỗi nữa là sự nhầm lẫn giữa tên khoa học của hai loài này với nhau nhưng không gây ra tác hại gì. Khi khác thác cây dược liệu, chúng ta cần lưu tâm đến vấn đề này để chọn đúng loại cây chó đẻ có dược tính mạnh nhất, tức chó đẻ thân xanh.

Các thông tin trên Website được dựa trên Cuốn Danh lục cây thuốc Việt Nam, cây thuốc và động vật làm thuốc